Từ thiếu sách giáo khoa đến cơ hội thiết kế lại thị trường sách giáo khoa Việt Nam

Một chương trình – một bộ sách chuẩn – nhiều đầu mối cung ứng – một kho học liệu mở

Việc thiếu sách giáo khoa ngay trong những ngày đầu năm học 2026–2027 đã gây không ít khó khăn cho học sinh, phụ huynh và giáo viên. Đây không chỉ là câu chuyện về một vài triệu cuốn sách chưa được cung cấp kịp thời, mà còn đặt ra câu hỏi lớn hơn về cách thiết kế thị trường và cơ chế cung ứng một loại hàng hóa thiết yếu đối với giáo dục.

Trước tình trạng này, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã yêu cầu giải quyết dứt điểm việc thiếu sách giáo khoa, đồng thời yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát, hoàn thiện chương trình và xây dựng một bộ sách giáo khoa mới để sử dụng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2028–2029. Đáng chú ý, Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về sách giáo khoa, trước hết là về bản quyền theo tinh thần bản quyền sách giáo khoa là của Nhà nước; đồng thời yêu cầu đánh giá sát nhu cầu trên cơ sở dữ liệu và đổi mới cách thức cung ứng. (Chính phủ)

Đây là một chỉ đạo có ý nghĩa không chỉ đối với việc xử lý tình trạng thiếu sách hiện nay mà còn mở ra cơ hội để Việt Nam thiết kế lại toàn bộ hệ thống SGK theo hướng hiệu quả hơn.

Không nên chỉ hỏi vì sao thiếu sách, mà cần hỏi hệ thống được thiết kế như thế nào

Theo thông tin của Chính phủ, tình trạng thiếu SGK năm học 2026–2027 có nhiều nguyên nhân liên quan đến tổng hợp nhu cầu, dự báo, đặt hàng, xuất bản, dự trữ, điều phối và phân phối. Chính phủ cũng đánh giá công tác dự báo và cung ứng vẫn còn những hạn chế cần được đổi mới. (Chính phủ)

Điều này cho thấy đây không đơn thuần là vấn đề “in chưa đủ sách”.

Một thị trường có nhu cầu rất lớn nhưng tập trung vào một thời điểm cố định trước năm học mới luôn có rủi ro nếu dự báo không chính xác. Nhu cầu của từng địa phương, từng trường học có thể thay đổi; số lượng học sinh thực tế có thể khác với dự báo; mạng lưới trường lớp có thể được điều chỉnh; trong khi thời gian từ lúc xác định nhu cầu đến lúc in, vận chuyển và đưa sách tới tay học sinh là hữu hạn.

Trong điều kiện đó, một hệ thống cung ứng phụ thuộc quá lớn vào một đầu mối sẽ có ít khả năng thay thế khi xảy ra sai lệch.

Điều này không có nghĩa có thể quy toàn bộ tình trạng thiếu sách cho Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các nguyên nhân đã được Chính phủ chỉ ra liên quan đến nhiều khâu và nhiều chủ thể. Tuy nhiên, sự tập trung cung ứng vào một đầu mối là một vấn đề về khả năng chống chịu của hệ thống cần được xem xét nghiêm túc.

Một hệ thống chỉ có một nguồn cung có thể hoạt động hiệu quả khi dự báo chính xác và chuỗi cung ứng vận hành ổn định. Nhưng khi xuất hiện cú sốc về nhu cầu, một nguồn cung duy nhất cũng đồng nghĩa với việc hệ thống có ít lựa chọn thay thế hơn.

Một bộ SGK không nhất thiết phải đồng nghĩa với một nhà cung ứng

Đây là điểm cần phân biệt rõ trong chính sách mới.

Quyết định 3588/QĐ-BGDĐT ngày 26/12/2025 đã lựa chọn bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam làm bộ SGK giáo dục phổ thông sử dụng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2026–2027. Quyết định này được thực hiện trong bối cảnh chủ trương sử dụng một bộ SGK thống nhất toàn quốc và tiến tới cung cấp miễn phí SGK cho học sinh. (Chính phủ)

Việc sử dụng một bộ SGK thống nhất có những lợi ích rõ ràng: tạo sự liên thông giữa các địa phương, thuận lợi khi học sinh chuyển trường, thống nhất trong tập huấn giáo viên và xây dựng hệ thống học liệu số.

Nhưng cần phân biệt:

Một bộ SGK thống nhất về nội dung không nhất thiết phải đồng nghĩa với một nhà xuất bản duy nhất được thực hiện toàn bộ quá trình in ấn và cung ứng.

Nếu bản quyền SGK thuộc Nhà nước như định hướng mới của Thủ tướng, hoàn toàn có thể thiết kế một cơ chế trong đó Nhà nước giữ quyền kiểm soát nội dung, nhưng hoạt động in ấn và cung ứng được mở cho nhiều đầu mối đủ điều kiện.

Đây là thay đổi quan trọng về tư duy:

Thống nhất nội dung, nhưng đa dạng hóa cung ứng.

Như vậy, nếu một nhà in hoặc một hệ thống phân phối gặp khó khăn, các đầu mối khác có thể bổ sung. Cạnh tranh cũng tạo động lực giảm chi phí, cải thiện logistics và nâng cao khả năng đáp ứng.

Bài học từ việc từng biên soạn 5 bộ SGK

Một vấn đề khác đáng suy nghĩ là Việt Nam đã từng tổ chức biên soạn đồng thời nhiều bộ SGK trong quá trình thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Mô hình này có một ưu điểm lớn: tạo ra sự cạnh tranh về nội dung, phương pháp sư phạm, cách trình bày và cách tiếp cận từng môn học.

Nhưng nó cũng có một hạn chế.

Khi mỗi bộ SGK được thiết kế thành một sản phẩm tương đối hoàn chỉnh với quyền khai thác riêng, những nội dung tốt nhất của các bộ khác nhau không dễ dàng được kết hợp với nhau. Có thể một bộ có cách trình bày tốt hơn ở môn này, trong khi bộ khác có bài tập, ví dụ hoặc cách giải thích phù hợp hơn ở môn khác.

Trong thực tế, cũng không có lý do để cho rằng một bộ sách hoàn toàn không có điểm cần cải thiện. Những phản ánh khác nhau từ giáo viên, phụ huynh và xã hội về nội dung, cách diễn đạt, mức độ khó hoặc phương pháp trình bày của SGK là nguồn thông tin cần được tiếp nhận để tiếp tục hoàn thiện.

Do đó, khi Nhà nước đã xác định bản quyền SGK thuộc Nhà nước, việc xây dựng bộ SGK mới cho năm học 2028–2029 nên được nhìn nhận như một cơ hội để kế thừa và tích hợp những thành quả của quá trình biên soạn 5 bộ sách trước đây, thay vì đơn giản là chọn một bộ sách và bỏ qua tất cả bộ còn lại. Quan điểm của bài viết là:

Không nhất thiết “chọn một bộ và bỏ bốn bộ”

Một phương án đáng nghiên cứu là Bộ Giáo dục và Đào tạo thành lập các hội đồng chuyên gia độc lập theo từng môn học, từng cấp học để rà soát toàn bộ các bộ SGK đã được Nhà nước đầu tư xây dựng.

Quá trình này có thể đánh giá:

• tính chính xác và khoa học của nội dung;
• mức độ phù hợp với chương trình;
• tính sư phạm;
• mức độ vừa sức;
• khả năng giảm tải;
• chất lượng bài tập và ví dụ;
• tính cập nhật;
• mức độ phù hợp với thực tiễn Việt Nam;
• phản hồi của giáo viên và học sinh;
• khả năng hỗ trợ chuyển đổi số.

Sau đó, những nội dung có chất lượng tốt có thể được lựa chọn và tích hợp để xây dựng bộ SGK mới.

Như vậy, thay vì:

5 bộ sách → chọn 1 bộ → 4 bộ còn lại ít được khai thác

có thể chuyển sang:

5 bộ sách → đánh giá → chọn lọc → tích hợp → bộ SGK chuẩn mới + sách nâng cao + kho học liệu mở.

Đây sẽ là cách sử dụng tốt hơn nguồn lực trí tuệ và tài chính mà Nhà nước đã đầu tư.

Hayek và bài toán thông tin phân tán

Cách tiếp cận này cũng có thể được giải thích từ một luận điểm quan trọng của Friedrich Hayek về tri thức phân tán.

Hayek cho rằng những thông tin cần thiết để phối hợp một hệ thống phức tạp không nằm đầy đủ trong tay một cơ quan trung tâm. Tri thức về những hoàn cảnh cụ thể được phân tán giữa nhiều chủ thể trong xã hội.

Đối với SGK cũng vậy.

Bộ Giáo dục biết chương trình và chuẩn đầu ra.

Địa phương biết nhu cầu học sinh của mình.

Nhà trường biết số lượng học sinh thực tế.

Giáo viên hiểu những khó khăn khi sử dụng từng loại học liệu.

Phụ huynh phản ánh khả năng tiếp nhận của học sinh.

Nhà xuất bản và nhà in biết năng lực sản xuất.

Đơn vị phân phối biết tình trạng tồn kho và vận chuyển.

Không một chủ thể nào có đầy đủ toàn bộ những thông tin này.

Vì vậy, vấn đề không chỉ là “ai chịu trách nhiệm in sách”, mà còn là cơ chế nào cho phép thông tin từ nhiều nơi được sử dụng để điều chỉnh cung ứng.

Đây là lý do mô hình quá tập trung có thể dễ bị tổn thương khi dự báo sai.

Ngược lại, một hệ thống có nhiều đầu mối cung ứng sẽ có thêm khả năng điều chỉnh khi nhu cầu thay đổi.

Điều này không có nghĩa thị trường luôn đúng hay nhiều nhà cung ứng chắc chắn không bao giờ thiếu sách. Điểm quan trọng hơn là đa dạng hóa nguồn cung tạo ra khả năng thay thế và giảm phụ thuộc vào một điểm duy nhất của chuỗi cung ứng.

Một bộ SGK chuẩn nhưng không chỉ có một nguồn học liệu

Việc xây dựng một bộ SGK thống nhất cũng không nên dẫn đến quan niệm rằng học sinh chỉ cần một cuốn sách và giáo viên chỉ được sử dụng một nguồn học liệu.

Đây là lúc cần phát triển mô hình “SGK mở”.

Có thể hình dung hệ thống tương lai gồm ba tầng.

Tầng thứ nhất: Bộ SGK chuẩn quốc gia

Đây là bộ sách chính thức, được sử dụng thống nhất trên toàn quốc, được thiết kế theo hướng thiết thực, tinh giản và giảm tải.

Tầng thứ hai: Sách nâng cao và chuyên sâu

Không phải học sinh nào cũng có cùng năng lực và nhu cầu.

Bên cạnh chương trình chuẩn, cần có các bộ sách nâng cao phục vụ học sinh khá, giỏi, trường chuyên, trường có chương trình tăng cường và những học sinh có nhu cầu học sâu hơn.

Những tài liệu này không thay thế chương trình chuẩn mà giúp phát triển năng lực của những nhóm học sinh có nhu cầu cao hơn.

Tầng thứ ba: Kho học liệu mở

Những nội dung có giá trị từ các bộ SGK trước đây có thể được rà soát, chỉnh lý và số hóa để xây dựng một kho học liệu quốc gia.

Kho này có thể bao gồm bài đọc, bài tập, hình ảnh, bản đồ, thí nghiệm, video, bài giảng, tài liệu giáo viên, chuyên đề nâng cao và các học liệu địa phương.

Khi đó, việc chuyển sang một bộ SGK thống nhất không đồng nghĩa với việc hệ thống giáo dục chỉ còn một nguồn tri thức.

Một bộ SGK chuẩn không phải là một nguồn học liệu duy nhất.

Từ độc quyền cung ứng sang cạnh tranh có điều tiết

Nếu bản quyền thuộc Nhà nước, vấn đề tiếp theo là tổ chức in và phân phối.

Nhà nước có thể xác định nội dung chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật và giá trần; các địa phương đủ điều kiện có thể chủ động tổ chức in hoặc lựa chọn nhà cung ứng theo cơ chế minh bạch.

Điều này cũng phù hợp với chỉ đạo mới của Thủ tướng về việc đa dạng hóa nguồn lực và đổi mới phương thức cung ứng. (Chính phủ)

Mô hình này có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào một đầu mối mà vẫn bảo đảm thống nhất chất lượng.

Điều quan trọng là phân quyền cung ứng không có nghĩa là phân quyền tiêu chuẩn.

Nội dung, phiên bản, chất lượng giấy, quy cách in, tiêu chuẩn kỹ thuật và thời hạn cung ứng vẫn phải thống nhất trên toàn quốc.

Nhiều nhà cung ứng chỉ được cạnh tranh trong khuôn khổ một bộ tiêu chuẩn chung.

Ngân sách nên tập trung vào học sinh, không nhất thiết tập trung vào một nhà cung ứng

Nếu mục tiêu cuối cùng là cung cấp SGK miễn phí cho học sinh, câu hỏi quan trọng không phải là Nhà nước mua sách từ ai, mà là làm thế nào để ngân sách tạo ra quyền tiếp cận SGK miễn phí với chi phí xã hội thấp nhất.

Nghị quyết 248/2025/QH15 đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành việc cung cấp miễn phí SGK cho học sinh, ưu tiên các khu vực khó khăn. (Chính phủ)

Trong tương lai, ngân sách có thể tập trung vào việc bảo đảm học sinh được sử dụng sách, thay vì nhất thiết phải tập trung toàn bộ quá trình sản xuất vào một đầu mối.

Ở những nơi thị trường có đủ năng lực, có thể tổ chức đấu thầu hoặc đặt hàng cạnh tranh.

Ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và nơi có điều kiện khó khăn, Nhà nước có thể trực tiếp bảo đảm cung ứng.

Như vậy, chính sách công sẽ tập trung vào người hưởng lợi cuối cùng – học sinh, thay vì tập trung quá mức vào cấu trúc của một nhà cung ứng.

Cơ hội cho cải cách SGK 2028–2029

Chỉ đạo của Thủ tướng về việc xây dựng bộ SGK mới sử dụng thống nhất từ năm học 2028–2029 vì vậy nên được xem là cơ hội để giải quyết đồng thời ba vấn đề.

Thứ nhất, cải thiện nội dung.

Rà soát toàn bộ chương trình và các bộ SGK hiện có theo hướng giảm tải, thiết thực, khoa học và phù hợp hơn với yêu cầu giáo dục phổ thông.

Thứ hai, cải cách cơ chế cung ứng.

Bản quyền Nhà nước đi cùng với đa dạng hóa đầu mối in ấn, phát hành và phân phối.

Thứ ba, xây dựng hệ sinh thái học liệu số.

Các bộ SGK trước đây không nhất thiết bị loại bỏ về mặt giá trị. Những nội dung tốt có thể được tích hợp vào bộ chuẩn; những nội dung phù hợp với học sinh khá, giỏi có thể phát triển thành tài liệu nâng cao; phần còn lại được số hóa để hình thành kho học liệu mở.

Đây có thể là cách biến một giai đoạn có nhiều tranh luận về SGK thành một nguồn lực cho thế hệ giáo dục tiếp theo.

Một mô hình mới cho thị trường SGK

Từ những phân tích trên, có thể hình dung hệ thống SGK tương lai theo công thức:

Một chương trình – một bộ SGK chuẩn – bản quyền Nhà nước – nhiều đầu mối cung ứng – nhiều nguồn học liệu mở.

Trong đó:

Nhà nước giữ chương trình, chuẩn đầu ra, bản quyền và tiêu chuẩn chất lượng.

Chuyên gia rà soát, đánh giá và liên tục cải tiến nội dung.

Nhiều nhà cung ứng cạnh tranh về in ấn, logistics và phân phối.

Địa phương chủ động hơn trong xác định nhu cầu và tổ chức cung ứng trong khuôn khổ tiêu chuẩn quốc gia.

Giáo viên và học sinh được tiếp cận nhiều nguồn học liệu phù hợp với nhu cầu.

Công nghệ số giúp các nội dung đã được Nhà nước đầu tư không bị lãng phí và có thể được khai thác rộng rãi.

Đây là sự khác biệt giữa một bộ SGK thống nhất và một hệ thống giáo dục chỉ có một nguồn học liệu.

Kết luận

Thiếu sách giáo khoa trong những ngày đầu năm học là sự cố cần được xử lý dứt điểm vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến học sinh, gia đình và hoạt động dạy học. Nhưng bài học quan trọng hơn nằm ở phía sau sự cố đó.

Một hệ thống cung ứng quy mô lớn không nên chỉ dựa vào khả năng dự báo của một trung tâm. Khi nhu cầu phân tán, thông tin phân tán và điều kiện cung ứng khác nhau giữa các địa phương, thiết kế thể chế cũng cần tạo ra khả năng thay thế và phản ứng linh hoạt.

Chỉ đạo mới của Thủ tướng về bản quyền SGK thuộc Nhà nước, đa dạng hóa đầu mối cung ứng, rà soát chương trình và xây dựng bộ SGK mới cho năm học 2028–2029 đang mở ra đúng cơ hội đó. (Chính phủ)

Điều đáng làm lúc này không nhất thiết là quay lại mô hình nhiều bộ SGK chính thức như trước, nhưng cũng không nên hiểu “một bộ SGK” theo nghĩa “một nguồn cung và một nguồn tri thức”.

Một hướng thiết kế cân bằng hơn là:

Một chuẩn chung để bảo đảm công bằng giáo dục; nhiều đầu mối để bảo đảm khả năng cung ứng; nhiều nguồn học liệu để bảo đảm chất lượng và đa dạng; và Nhà nước tập trung ngân sách vào việc bảo đảm quyền học tập của học sinh.

Nếu thực hiện được theo hướng này, bài học từ sự cố thiếu SGK năm 2026 có thể trở thành một bước ngoặt tích cực: từ quản lý một sản phẩm sách giáo khoa sang quản trị một hệ sinh thái học liệu giáo dục, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chuẩn và bảo đảm công bằng, còn cạnh tranh và công nghệ được sử dụng để nâng cao hiệu quả cung ứng và khai thác tri thức.

Điểm trung tâm của bài là trả lời câu hỏi “Sau khi Nhà nước đã có bản quyền và chuẩn bị xây dựng bộ SGK mới 2028–2029, làm thế nào để biến 5 bộ sách đã đầu tư thành một tài sản tri thức chung, đồng thời thiết kế một thị trường cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn?”