The Constitution of Liberty - Friedrich A. Hayek HIẾN PHÁP CỦA TỰ DO

The Constitution of Liberty (Hiến pháp của Tự do) của Friedrich A. Hayek là tác phẩm được nhiều học giả xem là công trình quan trọng nhất của Hayek về triết học chính trị, luật pháp và xã hội tự do. Cuốn sách được xuất bản năm 1960, là sự tiếp nối tư tưởng của cuốn Con đường dẫn đến chế độ nô lệ - The Road to Serfdom nhưng mang tính hệ thống và tích cực hơn: nếu Con đường dẫn đến chế độ nô lệ giải thích vì sao chủ nghĩa kế hoạch hóa đe dọa tự do, thì Hiến pháp của Tự do trả lời câu hỏi: một xã hội tự do nên được xây dựng như thế nào? Tóm tắt tổng thể Hayek lập luận rằng: Tự do cá nhân là điều kiện quan trọng nhất để một xã hội có thể đạt được thịnh vượng, sáng tạo và tiến bộ lâu dài. Điều này không có nghĩa là: không có nhà nước; không có luật pháp; không có chính sách xã hội. Ngược lại, Hayek cho rằng: Một nhà nước mạnh nhưng bị giới hạn bởi pháp quyền (Rule of Law) mới là nền tảng của tự do. Nhà nước cần để bảo vệ quyền sở hữu; bảo vệ hợp đồng; duy trì cạnh tranh; cung cấp hàng hóa công cộng; duy trì tiền tệ ổn định. Nhưng nhà nước không nên điều khiển kết quả của nền kinh tế. Bố cục cuốn sách gồm 3 phần lớn và 24 chương, sau đó là bài nổi tiếng: Why I Am Not a Conservative ("Tại sao tôi không phải là người bảo thủ"). PHẦN I. The Value of Freedom - (Giá trị của tự do) Đây là phần triết học. Trong phần này Hayek trả lời cấu hỏi: Tự do là gì? Vì sao con người cần tự do? Chương 1. Liberty and Liberties Hayek phân biệt tự do, quyền lợi, đặc quyền, quyền chính trị. Ông cho rằng tự do không phải: có nhiều tiền, có quyền lực, được chính phủ trợ cấp, mà tự do là không bị người khác cưỡng ép. Chương 2. The Creative Powers of a Free Civilization - Sức mạnh sáng tạo của một nền văn minh tự do. Đây là chương nổi tiếng nhất. Hayek lập luận không ai đủ thông minh để thiết kế cả nền kinh tế. Điều tạo nên sự giàu có là hàng triệu quyết định nhỏ của hàng triệu cá nhân chứ không phải kế hoạch của chính phủ. Ý tưởng này phát triển trực tiếp từ bài báo nổi tiếng cuả ông: “The Use of Knowledge in Society”. Chương 3. Evolutionary order - trật tự tiến hóa Hayek giải thích: Tiến bộ không phải là kết quả của kế hoạch trung ương mà là quá trình thử nghiệm, cạnh tranh, sai rồi sửa. Đây chính là: trật tự tiến hóa (evolutionary order). Chương 4. Freedom, Reason and Tradition Một chương cực kỳ nổi tiếng. Hayek phản đối "Con người có thể dùng lý trí để thiết kế hoàn hảo xã hội." Ông cho rằng lý trí của con người luôn có giới hạn. Do đó: truyền thống, tập quán, luật lệ hình thành qua lịch sử thường thông minh hơn bất kỳ nhà hoạch định nào. Chương 5. Responsibility and Freedom Hayek nhấn mạnh Không có trách nhiệm, không có tự do. Nếu mọi rủi ro đều do nhà nước gánh, thì con người mất động lực. Chương 6. Equality, Value and Merit Đây là một trong các chương nổi tiếng nhất của Hayek. Hayek phân biệt: bình đẳng trước pháp luật và bình đẳng kết quả. Ông ủng hộ bình đẳng trước pháp luật (Equality before the Law) chứ ông không ủng hộ bình đẳng kết quả (Equality of Outcomes). Theo Hayek, muốn mọi người có kết quả giống nhau thì nhà nước buộc phải đánh thuế nhiều, kiểm soát thị trường, can thiệp sâu, dẫn đến tự do suy giảm. Chương 7. Majority Rule Hayek nhấn mạnh: Dân chủ không phải mục tiêu cuối cùng. Mục tiêu cuối cùng là tự do. Nếu: 51% có thể tước đoạt quyền của 49% thì đó không còn là xã hội tự do. Chương 8. Employment and Independence Hayek giải thích một người phụ thuộc hoàn toàn vào chính phủ, doanh nghiệp độc quyền thì cũng không thật sự tự do. PHẦN II. Freedom and the Law - (Tự do và pháp luật) Đây là phần được đánh giá là quan trọng nhất. Hayek xây dựng học thuyết: Rule of Law. Chương 9. Coercion and the State – Cưỡng ép và Nhà nước Hayek định nghĩa: Cưỡng ép là một người buộc người khác phải hành động theo ý chí của mình. Nhà nước tồn tại để giảm cưỡng ép chứ không tạo thêm cưỡng ép. Chương 10. Law, Commands and Order Hayek phân biệt: Law với mệnh lệnh hành chính (Government Commands). Luật: áp dụng chung, áp dụng cho tất cả, ổn định Mệnh lệnh dành cho từng trường hợp, tùy tiện. Chương 11–16 Đây là chuỗi chương về Pháp quyền: Rule of Law. Hayek cho rằng luật pháp phải tổng quát, dự báo được, áp dụng bình đẳng, không hồi tố, không tùy tiện. Nếu doanh nghiệp không biết ngày mai chính phủ sẽ cấm gì, đánh thuế bao nhiêu, thì không thể đầu tư dài hạn. Hayek phân tích: • Magna Carta (hay Đại Hiến chương) là văn kiện lịch sử do Vua John của Anh chuẩn thuận năm 1215. • Common Law (còn gọi là Thông luật) là hệ thống pháp luật dựa chủ yếu vào án lệ (tiền lệ pháp lý) – tức là các phán quyết của tòa án trong các vụ án trước đó. • Hiến pháp Mỹ - Hiến pháp Hoa Kỳ là đạo luật tối cao của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Được soạn thảo năm 1787, văn bản này thiết lập khung hệ thống chính quyền, phân chia quyền lực giữa các bang và chính quyền trung ương, đồng thời bảo vệ các quyền cơ bản của con người • Rechtsstaat của Đức (tiếng Đức, tạm dịch: nhà nước pháp quyền hoặc nhà nước pháp trị) là một học thuyết pháp lý châu Âu lục địa, nhấn mạnh rằng mọi quyền lực nhà nước phải bị ràng buộc bởi luật pháp. để chứng minh rằng: Tự do luôn gắn với pháp quyền. PHẦN III. Freedom in the Welfare State (Tự do trong nhà nước phúc lợi) Đây là phần chính sách công. Hayek không phản đối hoàn toàn nhà nước phúc lợi. Nhưng ông phản đối mở rộng vô hạn, phân phối lại quá mức, điều hành nền kinh tế. Chương 17. The Rise of the Welfare State Hayek cho rằng sau Thế chiến II các nhà nước phương Tây đã mở rộng quá nhanh. Chương 18. Labor Unions Ông chỉ trích quyền lực quá lớn của công đoàn, vì có thể làm méo mó thị trường lao động. Chương 19. Social Security Hayek không phản đối bảo hiểm xã hội, cứu trợ tối thiểu, nhưng ông phản đối việc nhà nước bao cấp mọi thứ. Chương 20. Taxation and Redistribution Đây là chương nổi tiếng về: thuế lũy tiến. Hayek cho rằng: thuế quá cao làm giảm đầu tư, tiết kiệm, sáng tạo. Chương 21. The Monetary Framework Hayek nhấn mạnh: Tiền tệ ổn định là điều kiện của: đầu tư, tăng trưởng, thị trường tự do. Chương 22: Housing Hayek phản đối: kiểm soát giá thuê, quy hoạch quá mức vì làm giảm nguồn cung nhà ở. Chương 23: Agriculture Ông phản đối: trợ cấp kéo dài, bảo hộ nông nghiệp. Chương 24: Education Hayek chấp nhận: nhà nước hỗ trợ giáo dục, nhưng phản đối độc quyền giáo dục. Phần kết: Why I Am Not a Conservative Hayek viết: Ông không phải là người bảo thủ, cũng không phải người theo chủ nghĩa xã hội. Ông tự nhận là một người theo chủ nghĩa tự do cổ điển (classical liberal). Theo ông: • người bảo thủ muốn giữ nguyên hiện trạng; • người xã hội chủ nghĩa muốn thiết kế lại xã hội; • người tự do cổ điển muốn tạo ra các quy tắc chung để xã hội tự phát phát triển. Ba thông điệp lớn nhất của cuốn sách

1. Tự do là điều kiện để tri thức phân tán trong xã hội được khai thác hiệu quả. Không cá nhân hay cơ quan nào có đủ thông tin để thay thế quá trình phối hợp tự phát của thị trường và các thiết chế xã hội.
2. Pháp quyền (Rule of Law) quan trọng hơn ý chí của người cầm quyền. Nhà nước cần bị ràng buộc bởi các quy tắc chung, ổn định và áp dụng bình đẳng, thay vì điều hành bằng các mệnh lệnh tùy tiện.
3. Nhà nước có vai trò cần thiết nhưng phải có giới hạn. Hayek không phủ nhận các chức năng như bảo vệ pháp luật, quốc phòng, tiền tệ ổn định hay một mức an sinh tối thiểu; điều ông phản đối là việc nhà nước cố gắng kiểm soát kết quả kinh tế và phân phối toàn bộ đời sống xã hội. Đối với nghiên cứu kinh tế và chính sách, The Constitution of Liberty thường được xem là tác phẩm hoàn thiện nền tảng triết học của Hayek, còn The Road to Serfdom là lời cảnh báo về nguy cơ của kế hoạch hóa tập trung. Hai cuốn sách bổ sung cho nhau: một cuốn giải thích điều gì cần tránh, cuốn còn lại trình bày mô hình của một xã hội tự do nên được xây dựng như thế nào. Hy vọng cuốn sách này sẽ góp phần giúp các chuyên gia kinh tế, các nhà hoạch định chính sách Việt Nam trong quá trình xây dựng và hoàn thiện thể chế thị trường ở Việt Nam.