Kiểm soát quyền lực, Tư tưởng của Hayek

Đây là một trong những câu hỏi cốt lõi của toàn bộ tư tưởng chính trị của Friedrich August Hayek. Nhiều người cho rằng Hayek đơn giản là người chủ trương "chính phủ nhỏ", nhưng thực ra mục tiêu sâu xa hơn của ông là ngăn chặn sự tập trung quyền lực (concentration of power). Theo Hayek, vấn đề không phải là "ai cầm quyền", mà là quyền lực bị giới hạn như thế nào.

Có thể hiểu lập luận của Hayek theo các tầng sau.

1. Quyền lực có xu hướng tự mở rộng

Hayek xuất phát từ một nhận xét rất thực tế, không có chính phủ nào tự nguyện từ bỏ quyền lực. Một khi nhà nước có thêm quyền:

• đánh thuế,
• cấp phép,
• phân bổ ngân sách,
• trợ cấp,
• quy hoạch,
• kiểm soát tín dụng,
• quản lý giá,

thì ngày càng nhiều nhóm trong xã hội sẽ tìm cách tác động đến nhà nước để giành lợi ích. Ông gọi đây là một hệ quả gần như tất yếu của chính trị dân chủ hiện đại. Không phải vì chính trị gia xấu. Mà vì: Quyền lực luôn tạo ra động cơ để người khác tìm cách chi phối quyền lực đó.

2. Nhóm lợi ích xuất hiện như thế nào?

Hayek cho rằng, nếu Chính phủ có quyền quyết định:

• doanh nghiệp A được trợ cấp,
• doanh nghiệp B không được,
• ngành C được bảo hộ,
• ngành D không,

thì doanh nghiệp sẽ có hai lựa chọn.

Lựa chọn thứ nhất, Cạnh tranh trên thị trường, thông qua:

• đổi mới,
• giảm giá,
• nâng chất lượng.

Đây là điều Hayek mong muốn.

Lựa chọn thứ hai, tác động vào chính phủ. Ví dụ:

• vận động chính sách (lobbying);
• xin giấy phép;
• xin ưu đãi thuế;
• xin hạn ngạch;
• xin đất;
• xin tín dụng ưu đãi.

Nếu lợi nhuận từ vận động chính trị lớn hơn lợi nhuận từ cạnh tranh thị trường thì nguồn lực xã hội sẽ dần chuyển từ sáng tạo của cải sang giành giật đặc quyền.

Ngày nay kinh tế học gọi hiện tượng này là rent-seeking (tìm kiếm đặc lợi), một khái niệm được phát triển mạnh bởi Gordon Tullock và Anne Krueger, nhưng tinh thần của nó đã xuất hiện rất rõ trong lập luận của Hayek.

3. Vì sao phải hạn chế quyền lực bằng Hiến pháp?

Hayek cho rằng: không thể chỉ trông chờ vào Chính phủ tốt. Bởi vì Chính phủ hôm nay tốt không bảo đảm Chính phủ ngày mai cũng tốt. Do đó cần: Rules, not rulers.

Nghĩa là: Điều quan trọng hơn người cầm quyền là các quy tắc ràng buộc người cầm quyền. Đó chính là vai trò của Hiến pháp.

Hiến pháp phải quy định rõ:

• Chính phủ được làm gì.
• Không được làm gì.
• Quyền lực nào không được vượt qua.

Theo Hayek: Một Hiến pháp tốt không nhằm làm cho Chính phủ mạnh hơn, mà nhằm: Làm cho việc lạm quyền trở nên khó hơn.

4. Nguyên tắc pháp quyền (Rule of Law) bảo vệ điều gì?

Hayek hiểu Rule of Law theo nghĩa rất đặc biệt. Không phải Chính phủ cai trị bằng pháp luật. Mà là Chính phủ cũng phải bị pháp luật ràng buộc.

Luật phải có các đặc điểm:

• áp dụng chung;
• áp dụng bình đẳng;
• có thể dự đoán trước;
• không hồi tố;
• không nhắm vào cá nhân cụ thể.

Ví dụ:

Nếu luật quy định: "Mọi doanh nghiệp đều chịu thuế 20%" đó là Rule of Law.

Nếu luật quy định:

"Công ty A chịu 5%,

Công ty B chịu 35%"

chỉ vì quan hệ chính trị, thì đó không còn là pháp quyền theo nghĩa Hayek.

5. Vì sao Hayek vẫn bảo vệ dân chủ?

Đây là điểm nhiều người hiểu nhầm. Hayek:không chống dân chủ.

Ông viết: "Dân chủ là phương pháp lựa chọn chính phủ tốt nhất mà nhân loại từng tìm ra". Nhưng ông cũng cảnh báo: Dân chủ không đồng nghĩa với tự do. Một đa số vẫn có thể:

• tước quyền của thiểu số;
• quốc hữu hóa tài sản;
• hạn chế quyền tự do;
• ban hành luật tùy tiện.

Hayek gọi đây là nguy cơ: "Dân chủ không giới hạn - Unlimited democracy."

Do đó: Ông muốn: Democracy under constitutional limits. Hay: Nền dân chủ bị giới hạn bởi Hiến pháp.

6. Vì sao cần tách quyền lực khỏi chính trị ngắn hạn?

Hayek cho rằng:

Các chính trị gia luôn đối mặt với bầu cử.

Chu kỳ bầu cử: 4–5 năm.

Trong khi: Các chính sách kinh tế có thể ảnh hưởng: 20–30 năm.

Điều này tạo ra động cơ:

• tăng chi tiêu;
• giảm thuế;
• mở rộng tín dụng;
• trợ cấp;

để lấy lòng cử tri. Trong khi: Chi phí thật sự sẽ xuất hiện nhiều năm sau.

Do đó:Ông đề nghị nhiều quyết định cần:

• độc lập hơn;
• ít chịu sức ép bầu cử hơn;
• tuân thủ quy tắc hơn là tùy nghi.

Đây cũng là một trong những cơ sở lý luận cho việc nhiều quốc gia thiết kế ngân hàng trung ương độc lập hoặc các cơ chế tài khóa có kỷ luật.

7. Vì sao phải giảm động cơ của nhóm lợi ích?

Hayek không nghĩ có thể: Xóa bỏ hoàn toàn nhóm lợi ích. Ông chỉ muốn: Làm cho việc vận động chính trị trở nên ít hấp dẫn hơn.

Nếu: Chính phủ không có quyền:

• cấp độc quyền,
• phát hạn ngạch,
• chọn doanh nghiệp thắng cuộc,

thì doanh nghiệp sẽ ít có động cơ bỏ nguồn lực vào việc vận động để giành đặc quyền. Khi đó, cạnh tranh sẽ chuyển trọng tâm trở lại thị trường thay vì hành lang chính trị.

8. Thiết kế hiến pháp mà Hayek đề xuất

Trong tác phẩm Law, Legislation and Liberty, đặc biệt ở tập III (The Political Order of a Free People), Hayek đề xuất nhiều cải cách thể chế nhằm giảm nguy cơ lạm quyền và chi phối bởi lợi ích nhóm. Một số ý tưởng nổi bật gồm:

• Phân biệt giữa việc làm luật chung và quản trị hằng ngày: cơ quan ban hành các quy tắc chung nên được tách khỏi cơ quan xử lý các chính sách cụ thể, để giảm việc luật bị "đo ni đóng giày" cho từng nhóm lợi ích.
• Luật phải có tính khái quát và ổn định: các quy tắc nên áp dụng cho mọi người thay vì trao đặc quyền hay áp đặt bất lợi lên một nhóm cụ thể.
• Giới hạn hiến định đối với quyền lực công: Hiến pháp cần xác định rõ phạm vi quyền lực của nhà nước và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân trước cả ý chí của đa số nhất thời.
• Duy trì cơ chế dân chủ nhưng trong khuôn khổ pháp quyền: Chính phủ vẫn chịu trách nhiệm trước cử tri, nhưng không thể vượt qua những giới hạn hiến định đã được thiết lập.

Kết luận

Có thể tóm tắt toàn bộ triết lý của Hayek bằng một chuỗi lập luận logic:

Quyền lực càng lớn → động cơ vận động đặc quyền càng mạnh → nhóm lợi ích càng phát triển → chính sách càng thiên vị → pháp quyền suy yếu → tự do cá nhân bị thu hẹp.

Vì vậy, Hayek không đề xuất hạn chế quyền lực của chính phủ vì ông phản đối nhà nước hay dân chủ. Ngược lại, ông cho rằng một nền dân chủ bền vững cần được đặt trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp quyền, nơi quyền lực công được giới hạn bởi các quy tắc chung, ổn định và áp dụng bình đẳng. Theo ông, chính sự kết hợp này mới vừa bảo vệ được tự do cá nhân, vừa duy trì tính chính danh của các thể chế dân chủ.