DOUGLASS NORTH BÀN VỀ THỂ CHẾ

Thể chế là luật chơi của xã hội. Đây là khái niệm quan trọng nhất trong toàn bộ học thuyết của Douglass North. Chỉ với một câu: “Institutions are the rules of the game in a society” - "Thể chế là luật chơi của xã hội." North đã thay đổi cách các nhà kinh tế nhìn về tăng trưởng kinh tế. Nhiều người dịch đơn giản là "thể chế là luật chơi", nhưng nếu chỉ hiểu như vậy thì chưa đủ. North muốn nói đến toàn bộ hệ thống quy tắc định hình hành vi của con người, chứ không chỉ là luật do Nhà nước ban hành.

1. Tại sao North gọi là "luật chơi"? Hãy tưởng tượng một trận bóng đá. Có ba yếu tố: luật bóng đá; cầu thủ; trọng tài. Trong ví dụ này: Luật bóng đá → Thể chế - Institutions là luật chơi Cầu thủ là người chơi Organizations (Các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân) Trọng tài → Nhà nước, Tòa án, Cơ quan thực thi. Điều quyết định cách trận đấu diễn ra không chỉ là cầu thủ giỏi hay dở. Nếu được dùng tay, không có việt vị, trọng tài thiên vị, thì cùng những cầu thủ đó sẽ chơi hoàn toàn khác. North cho rằng nền kinh tế cũng như vậy. Con người không hành động trong khoảng trống. Họ luôn hành động trong một bộ luật chơi.
2. Vì sao thể chế quyết định hành vi? Giả sử có hai quốc gia A và B Quốc gia A. Bạn mở doanh nghiệp, tài sản được pháp luật bảo vệ, hợp đồng được tòa án bảo vệ, cảnh sát chống trộm hiệu quả, thuế rõ rang, tham nhũng thấp. Bạn sẽ làm gì? Khả năng cao bạn sẽ đầu tư lập doanh nghiệp, thuê lao động, mở rộng sản xuất, nghiên cứu công nghệ. Vì bạn biết nếu mình làm tốt thì thành quả sẽ thuộc về mình. Quốc gia B. Bạn mở doanh nghiệp. Nhưng chính quyền có thể thu hồi đất bất kỳ lúc nào, hợp đồng không được thực thi, tòa án thiên vị, cán bộ đòi hối lộ, tài sản dễ bị chiếm đoạt. Bạn sẽ làm gì? Thông thường: không đầu tư lớn, giữ tiền mặt, chuyển tiền ra nước ngoài, đầu cơ đất, đầu tư ngắn hạn. Không phải vì người dân nước B lười hơn, Mà vì: luật chơi khác nhau. Đó chính là điều North muốn nói.
3. Institutions không chỉ là luật pháp Đây là điểm rất nhiều người hiểu chưa đúng. North nói: Institutions gồm các quy tắc chính thức và các quy tắc không chính thức.

(1) Luật Pháp, Các quy tắc chính thức - Formal institutions Luật pháp, Các quy tắc chính thức. Ví dụ: • Hiến pháp • Luật Doanh nghiệp • Luật Dân sự • Luật Hình sự • Luật Đầu tư • Quyền sở hữu Đây là phần dễ nhìn thấy nhất.

(2) Các quy tắc không chính thức - Informal institutions Đây mới là phần North rất coi trọng. Bao gồm: văn hóa, đạo đức, niềm tin, tập quán, truyền thống, chuẩn mực xã hội. Ví dụ, Ở Nhật Bản, không có luật nào quy định: "Không được chen hàng" Nhưng hầu như ai cũng tự giác xếp hàng. Đó là Thể chế - Institution. Hay, Ở nhiều nước Bắc Âu, người dân rất ít trốn thuế, không phải vì luật quá nghiêm, mà vì, việc trốn thuế bị xã hội xem là đáng xấu hổ. Đó cũng là Institution. 4. Institutions khác Organizations như thế nào? Đây là đóng góp nổi tiếng của North. Ông nói: “Institutions are the rules” (“Thể chế là luật chơi”), còn “Organizations are the players”. (Các tổ chức là người chơi”). Ví dụ, Luật chơi: Luật doanh nghiệp, Luật đất đai, Luật ngân hàng… Người chơi: doanh nghiệp, ngân hàng, hộ gia đình, công đoàn, trường đại học, đảng phái, bộ máy nhà nước. North nhấn mạnh, đừng nhầm lẫn giữa Thể chế và Tổ chức. Một doanh nghiệp không phải là institution, Nó là organization. 5. Quyền sở hữu (Property Rights) Douglass North coi đây là institution quan trọng nhất. Ví dụ, Một nông dân trồng cây, nếu ngày mai đất có thể bị lấy lại, thì người đó sẽ không đầu tư hệ thống tưới, trồng cây lâu năm, phân bón, nghiên cứu đầu tư giống mới. Ngược lại, nếu quyền sở hữu được bảo vệ, họ sẽ đầu tư rất lớn, vì biết lợi ích thuộc về mình. Đó chính là lý do North cho rằng quyền sở hữu tốt làm tăng động cơ đầu tư. 6. Hợp đồng (Contracts) Ví dụ, hai công ty ký hợp đồng. Nếu xảy ra tranh chấp, Tòa án xử nhanh, công bằng, minh bạch, chi phí giao dịch giảm. Nhiều người sẵn sàng hợp tác. Nếu không có tòa án đáng tin, ai cũng sợ bị lừa, không ai dám đầu tư lớn. 7. Văn hóa cũng là Institution Đây là điều rất thú vị. Ví dụ, ở Đức, nếu bạn hứa: "Tôi sẽ trả tiền thứ Sáu." khả năng rất cao bạn sẽ trả. Ở nơi khác, Lời hứa chỉ mang tính xã giao, khác biệt này không phải do luật. Mà do: văn hóa, chuẩn mực, giá trị xã hội. North gọi tất cả là: Thể chế không chính thức (Informal Institutions). 8. Niềm tin (Trust) North chịu ảnh hưởng mạnh từ Hayek ở điểm này. Một xã hội có mức độ tin cậy cao chi phí giao dịch sẽ thấp, thúc đẩy đầu tư và kinh tế sẽ phát triển. Ví dụ, bạn đặt hàng qua mạng, không cần gặp người bán, không cần kiểm tra hang, không cần luật sư, không cần ký hợp đồng dài 30 trang. Tại sao? Vì ,Có niềm tin, niềm tin làm, giảm chi phí giao dịch; giảm chi phí giám sát; giảm chi phí thực thi; tăng hợp tác; thúc đẩy đầu tư và tăng trưởng. 9. Vì sao North nói thể chế quyết định tăng trưởng? North không phủ nhận vai trò của: • vốn; • lao động; • công nghệ. Nhưng ông đặt câu hỏi: Tại sao cùng một công nghệ, cùng lượng vốn và cùng nguồn nhân lực, có quốc gia phát triển nhanh còn quốc gia khác lại trì trệ? Theo ông, câu trả lời nằm ở thể chế. Nếu "luật chơi" khuyến khích: • đổi mới sáng tạo; • đầu tư dài hạn; • cạnh tranh công bằng; • bảo vệ quyền sở hữu; • thực thi hợp đồng; thì các cá nhân sẽ hướng nguồn lực vào hoạt động tạo ra giá trị. Ngược lại, nếu "luật chơi" khiến việc đầu cơ, tham nhũng, vận động đặc quyền hoặc chiếm đoạt tài sản mang lại lợi ích cao hơn sản xuất, thì nguồn lực sẽ chảy vào các hoạt động đó thay vì đầu tư vào năng suất.

---

10. Một ví dụ rất gần với Việt Nam Giả sử có hai nhà đầu tư đều có 10 tỷ đồng. • Nếu hệ thống thể chế bảo vệ quyền tài sản, thủ tục minh bạch và cạnh tranh công bằng, họ có xu hướng đầu tư vào nhà máy, công nghệ hoặc nghiên cứu sản phẩm mới vì lợi nhuận đến từ việc tạo ra giá trị. • Nếu thể chế còn nhiều bất định, quyền tài sản thiếu ổn định hoặc lợi nhuận lớn chủ yếu đến từ đầu cơ đất đai và quan hệ xin–cho, họ có thể chọn mua đất, giữ tài sản hoặc tìm kiếm đặc quyền thay vì đầu tư sản xuất. Điểm mấu chốt trong lập luận của North là thể chế không quyết định con người tốt hay xấu, mà quyết định hệ thống khuyến khích (incentives). Con người thường phản ứng với các động cơ mà "luật chơi" tạo ra. Vì vậy, muốn thay đổi kết quả của nền kinh tế, không chỉ thay đổi người chơi mà phải cải thiện chính luật chơi. Đó là lý do Douglass North kết luận rằng sự thịnh vượng lâu dài của một quốc gia phụ thuộc trước hết vào việc xây dựng được những thể chế tạo ra đúng động cơ cho đầu tư, đổi mới và hợp tác, chứ không chỉ vào việc tích lũy thêm vốn hay nhập khẩu công nghệ. Điều này cũng giải thích vì sao North thường được xem là người đã đưa thể chế trở thành một trong những nền tảng của kinh tế học phát triển hiện đại.